Paluch koślawy (haluks, hallux valgus patrz foto. ) jest to deformacja stawu śródstopno-paliczkowego palucha.
Charakteryzuje się bocznym odchyleniem palucha z towarzyszącym przyśrodkowym przemieszczeniem pierwszej kości śródstopia.
Uważa się że dotyczy od 2 do 4 % populacji.U około 50% pacjentów początek zmian występuje przed 20 rokiem życia.W ok.80% deformacja występuję obustronnie ( nie oznacza to że jednoczasowo ).

Początkowo deformacja jest niebolesna.
Z czasem może się stać przyczyną dolegliwości związanych z rozwojem miejscowego stanu zapalnego, który objawia się zaczerwienieniem, zwiększonym uciepleniem, pieczeniem, okresowo obrzmieniem i bólem na wysokości stawu śródstopno-paliczkowego palucha ( miejsce zaznaczone na zdjęciu ).

Choroba ma najczęściej charakter postępujący a nasilający się konflikt z obuwiem jest przyczyną narastania dolegliwości. Poza w/w stanem zapalnym dochodzi do poszerzenia przodostopia i często do pojawiania się dodatkowych zmian związanych w obrębie stopy takich jak :palce młotkowate, szponiaste,bunionette, dolegliwości po stronie podeszowej stóp ( metatarsalgia ).

Nie w każdym przypadku palucha koślawego występują w/w dolegliwości. Wraz ze wzrostem stopnia deformacji i czasu trwania dochodzi do rozwoju różnego stopnia zmian zwyrodnieniowych ( uszkodzenia ) w obrębie stawu śródstopno- paliczkowego palucha.Może to prowadzić do zmiany sposobu chodzenia i występowania dolegliwości bólowych w stawach kolanowych i odcinku lędzwiowo-krzyżowym kręgosłupa . W deformacjach średniego i dużego stopnia pacjenci maja problem z doborem obuwia.

Główne czynniki prowadzące do powstania i rozwoju palucha koślawego:

• płeć - kobiety chorują częściej niż mężczyźni ( 9:1 )
• obuwie - pierwsze doniesienia na temat rozwoju paluchów koślawych przypadają na początek XVIII wieku.Jest to związane ze pojawianiem się obuwia na obcasie.Do tego czasu noszono buty płaskie. Wysokie obcasy powodują przeciążenie przedniej części stopy, czego skutkiem jest poszerzenie przodostopia i obniżenie poprzecznego łuku stopy. Natomiast szpiczasty kształt butów zwiększa nacisk na paluch ku stronie bocznej stwarzając nie tylko korzystne warunki do powstania deformacji a także prowadząc do rozwoju miejscowego stanu zapalnego ( opisanego powyżej )
• występowanie rodzinne ( dziedziczenie) od 58 do 88 %.Głównie występuje dziedziczenie ze strony matki.

Należy pamietać że nie u wszystkich kobiet noszących w/w rodzaj obuwia dochodzi do rozwoju paluchów koślawych. Jednoczesne występowanie kilku niekorzystnych czynników ( płeć,obuwie,rodzinne występowanie i innych niżej wymienionych ) prowadzi do rozwoju palucha koślawego.

• hypermobilność pierwszej kości śródstopia.Uważa się że występuje w ok. 5 % przypadków paluchów koślawych
• płaskostopie
• nadmierna długość pierwszego promienia ( palucha )
• przykurcz ścięgna Achillesa / m.brzuchatego łydki
• uogólniona wiotkość
• uraz
• choroby układowe :choroba reumatyczna,toczeń układowy,łuszczyca
• dna moczanowa
• dysfunkcja mięśnia piszczelowego tylnego
• zespół Downa,zespół Marfana
• usuniecie trzeszczki przyśrodkowej
• amputacja palca drugiego.

Paluch sztywny -( hallux rigidus patrz foto.). Jest chorobą dotycząca stawu śródstopno-paliczkowego palucha. Głównymi objawami są ból i ograniczenie ruchu w/w stawu szczególnie zgięcia grzbietowego ( do góry ) . W przeciwieństwie do palucha koślawego boczne odchylenie palucha i przyśrodkowe przemieszczenie pierwszej kości śródstopia jest niewielkiego stopnia lub nie występuje. Na górnej powierzchni w/w stawu tworzą się wyrośla kostne ( osteofity ) ograniczające zgięcie grzbietowe a powierzchnie stawowe stawu śródstopno-paliczkowego ulegają procesowi zwyrodnienia. Ponieważ choroba ma charakter najczęściej postępujący może to prowadzić do całkowitego zniszczenia stawu.Poza bólem i ograniczeniem ruchomości palucha wystepują :poszerzenie i zniekształcenie obrysów stawu śródstopno-paliczkowego palucha,okresowe zaczerwienienie i zwiększone ucieplenie okolicy stawu śródstopno-paliczkowego palucha.
Uważa się że problem palucha sztywnego może dotyczyć ok.2 % populacji pomiędzy 30 a 60 rokiem życia.Po paluchu koślawym jest drugim co do częstości występowania schorzeniem stawu śródstopno-paliczkowego palucha .

Najczęstszymi przyczynami powstawania palucha sztywnego są:

• pojedyńczy duży uraz w wyniku którego , dochodzi do różnego stopnia uszkodzenia powierzchni tworzących staw śródstopno-paliczkowy palucha
• powtarzające się mikrourazy
• nadmierne uniesienie pierwszej kości środstopia w stosunku do pozostałych ( przez wielu autorów przyczyna uznawana jest za dyskusyjną )
• nadmierna długość palucha
• choroby reumatyczne
• choroba Charcota
• dna moczanowa
• jałowa martwica głowy pierwszej kości śródstopia
• przedłużone unieruchomienie stawu np: opatrunkiem gipsowy
• kształt głowy pierwszej kości śródstopia ( spłaszczona o kształcie zbliżonym do kwadratu).

Leczenie jest uzależnione od stopnia zaawansowania choroby.
W początkowym stadiach choroby możliwe jest uzyskanie poprawy poprzez zastosowanie leczenia farmakologicznego, fizjoterapii, dobóru właściwych wkładek i stosowanie obuwia z wyprofilowaną owalnie ( od strony podeszwowej ) podeszwą buta ograniczającą zgięcie grzbietowe w stawie śródstopno-paliczkowym palucha.
W zmianach o większym nasileniu stosuje się różne warianty leczenia operacyjnego.
Od stosunkowo prostych zabiegów takich jak cheliectomia ( usunięcie wyrośli kostnych na grzbietowej powierzchni stawu śródstopno-podeszwowego ) poprawiających zakres ruchu i zmniejszającym dolegliwości bólowe stosowanych w zmianach małego i średniego stopnia do artrodezy ( usztywnienia ) stawu śródstopno-paliczkowego palucha uważanej za tzw,, złoty standard '' i stosowanej w zmianach o największym nasileniu.W ostatnich latach stosuje się również endoprotezy stawów śródstopno-paliczkowych palucha.Niestety odsetek powikłań dochodzi do 30% co karze podchodzić z dużą rezerwą do tego typu rozwiązania.